زندان باز چیست

زندان باز: رویکردی نوین در اصلاح و تربیت زندانیان

چرا باید این مقاله را بخوانیم؟

در این مقاله به سؤالات مهمی درباره زندان باز و مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال پاسخ داده می‌شود، از جمله:

• زندان باز چیست و چه تفاوتی با زندان‌های سنتی دارد؟
• چه کسانی می‌توانند از مزایای زندان باز بهره‌مند شوند؟
• اشتغال زندانیان در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال چگونه انجام می‌شود؟
• شورای طبقه‌بندی چه نقشی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به زندانیان دارد؟
• شرایط و مراحل پذیرش در زندان باز چیست؟
• چه قوانینی بر این نوع از حبس نظارت دارند؟
• مزایا و معایب زندان باز چیست؟

مقدمه
تصور کنید فردی که پس از گذراندن مدتی در زندان، حالا فرصتی دارد تا با کسب مهارت‌های جدید و فعالیت در محیط‌های مفید اجتماعی، بازگشتی موفق به جامعه داشته باشد. این رویکرد، که تحت عنوان زندان باز یا حبس تحت نظارت نیمه‌آزاد شناخته می‌شود، یک تحول چشمگیر در نظام‌های اصلاحی است. این سیستم به جای دیوارهای بلند و نظارت‌های سخت‌گیرانه، به زندانیان آزادی نسبی می‌دهد تا در فرآیند بازپروری خود مؤثرتر عمل کنند. در این مدل، زندانیان در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال در زمینه‌های صنعتی، کشاورزی و خدماتی فعالیت می‌کنند و پس از اتمام ساعت کار، به خوابگاه‌های خود بازمی‌گردند. این سیستم موجب کاهش جرم و ارتقای مهارت‌های فردی و اجتماعی زندانیان می‌شود و برای جامعه نیز فواید قابل توجهی به همراه دارد.

تعریف زندان باز و مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال
زندان باز یا مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال نوعی مؤسسه اصلاحی است که در آن زندانیان بدون دیوارهای امنیتی و تدابیر سخت‌گیرانه نگهداری می‌شوند. در این سیستم، زندانیان می‌توانند در فعالیت‌های اقتصادی، آموزشی و اجتماعی مشارکت کنند و برای کار، تحصیل و فعالیت‌های دیگر از زندان خارج شوند. از طرف دیگر، مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال یکی از بخش‌های  زندان است که در آن زندانیان می‌توانند در حوزه‌های مختلف صنعتی، خدماتی و کشاورزی فعالیت کنند و مهارت‌های جدید بیاموزند. این مراکز بدون حضور مأموران مسلح نظارت شده و زندانیان پس از اتمام ساعات کاری، به خوابگاه‌های خود که تحت نظارت سازمان زندان‌ها قرار دارند، بازمی‌گردند.

شرایط اشتغال زندانیان در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال و خارج از موسسه
برای اشتغال زندانیان در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا هرگونه اشتغال در خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان زندان‌ها می‌باشد، چندین شرط خاص وجود دارد. اولین شرط این است که زندانی باید دارای محکومیت قطعی باشد و پس از آن، باید درجه اعتباری لازم را کسب کند و مجوز تصویب شورای طبقه‌بندی را دریافت کند. همچنین، زندانی باید تأمین مناسب طبق مقررات قانون آیین دادرسی کیفری از قاضی اجرای احکام دریافت کند. شورای طبقه‌بندی علاوه بر تصویب درخواست، محل اشتغال، اقامت، استراحت و خوابگاه زندانی را نیز تعیین می‌کند.
زندانیانی که از این فرصت استفاده می‌کنند، باید در محل کار خود حاضر شده و در صورت غیبت یا ترک محل کار بدون اجازه قانونی، این عمل به منزله فرار از زندان تلقی شده و پیامدهای سنگینی خواهد داشت.

مراحل استفاده از زندان باز
فرآیند استفاده از نهاد زندان باز و انتقال زندانیان به این نوع ندامتگاه‌ها شامل مراحل زیر است:

1.      ارائه درخواست: زندانی یا وکیل وی درخواست انتقال به زندان باز را به واحد اجرای احکام زندان ارائه می‌دهند.

2.      بررسی پرونده: مسئولین زندان و کمیسیون طبقه‌بندی وضعیت زندانی از نظر رفتاری، نوع جرم و میزان گذراندن محکومیت را بررسی می‌کنند.

3.      تصویب درخواست: پس از ارزیابی دقیق، قاضی اجرای احکام کیفری در صورت احراز شرایط لازم، دستور انتقال زندانی به زندان باز را صادر می‌کند.

4.      انتقال به زندان باز: زندانی پس از تصویب درخواست، به یکی از مراکز زندان باز منتقل می‌شود و طبق ضوابط خاص این زندان به کار، تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی می‌پردازد.

5.      نظارت مستمر: در طول دوران حبس در زندان باز، زندانی تحت نظارت و ارزیابی مستمر قرار دارد تا از رعایت شرایط تعیین‌شده اطمینان حاصل شود.

شرایط اشتغال زندانیان در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال
برای اشتغال زندانی در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا هرگونه اشتغال در خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان زندان‌ها می‌باشد، شرایطی مانند کسب درجه اعتباری لازم و تصویب شورای طبقه‌بندی ضروری است. علاوه بر این، برای اشتغال در خارج از موسسه، زندانی باید تأمین مناسب طبق مقررات قانون آیین دادرسی کیفری دریافت کرده و در محکومیت‌های حبس درجه ۳ و کمتر از آن، حداقل یک‌ششم از مدت حبس خود را سپری کرده باشد. در محکومیت‌های بالاتر از ۱۵ سال، زندانی باید حداقل سه سال از مدت حبس خود را گذرانده باشد.

تبصره‌ها:

1.      ملاک محاسبه میزان محکومیت: برای تعیین اینکه زندانی واجد شرایط اشتغال در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال است یا خیر، ملاک محاسبه میزان محکومیت، مجموع محکومیت‌های قطعی و لازم‌الاجرا است که به موسسه ابلاغ شده‌اند.

2.      معافیت از شرط تحمل حبس: زندانیانی که به علت جرایم غیرعمد و جرایم مالی محکوم شده‌اند، و همچنین محکومانی که به علت عجز از پرداخت جزای نقدی در موسسه به سر می‌برند، از شرط تحمل اولیه حبس معاف می‌باشند.

اشتغال کدام زندانیان در مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال ممنوع است:

زندانیان زیر از شرکت در فرآیند اصلاحی رأی باز، (اشتغال در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا خروج از موسسه) ممنوع هستند:
الف - زندانیان محکوم به مجازات سالب حیات؛
ب - زندانیان مربوط به جرایم سرقت مسلحانه، قاچاق مسلحانه، اخلال در نظام اقتصادی کشور، تجاوز به عنف، دائر کردن مراکز فساد و فحشا، آدمربایی، اسیدپاشی، جاسوسی و اقدام علیه امنیت داخلی و خارجی کشور که مجازات حبس آن ها درجه چهار و بالاتر باشد و همچنین محکومان جرایم مالی با وصف تعدد جرم، زندانیان دارای حالت خطرناک و یا سابقه کیفری موثر، قبل از تحمل حداقل یک سوم میزان محکومیت.
پ - زندانیانی که حین تحمل حبس یا در ایام مرخصی و یا به هنگام اشتغال و حرفه‌آموزی، مرتکب جرم عمدی جدید (به استثنای جرایم تعزیری درجه هفت و هشت) شوند، در نوبت اول شش ماه، در نوبت دوم، یک سال و در نوبت سوم دوسال از هرگونه حرفه‌آموزی و اشتغال در خارج از زندان محروم می‌شوند. این محرومیت با صدور حکم برائت از بین می رود و در مورد مرتکب غیبت غیر موجه نیز اعمال میگردد.
تبصره - ممنوعیت این ماده، شامل محکومان نظام نیمه آزادی که مستلزم صدور رأی از سوی دادگاه است، نمی شود.

مزایای زندان باز

1.      کاهش هزینه‌های دولتی: نگهداری زندانیان در زندان باز هزینه‌های کمتری نسبت به زندان‌های سنتی دارد.

2.      بازپروری مؤثر: زندانیان در این مدل می‌توانند مهارت‌های جدید کسب کنند و برای بازگشت به جامعه آماده شوند.

3.      کاهش احتمال تکرار جرم: تجربه نشان داده است که زندانیانی که در زندان باز نگهداری می‌شوند، پس از آزادی احتمال کمتری برای ارتکاب جرم مجدد دارند.

4.      کاهش آسیب‌های روانی: محیط کمتر سخت‌گیرانه باعث کاهش مشکلات روحی و روانی در میان زندانیان می‌شود.

5.      تقویت روابط خانوادگی: زندانیان در این مدل فرصت دارند که ارتباطات بهتری با خانواده‌های خود برقرار کنند که این امر در فرآیند اصلاح آنها بسیار مؤثر است.

معایب زندان باز

1.      ریسک فرار: آزادی نسبی ممکن است احتمال فرار زندانیان را افزایش دهد.

2.      انتخاب نادرست زندانیان: در صورتی که زندانیانی که رفتار نادرستی دارند یا خطر ارتکاب جرم مجدد دارند وارد این سیستم شوند، ممکن است مشکلاتی به وجود آید.

3.      نیاز به نظارت دقیق: برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی، نیاز به نظارت دقیق و مستمر بر زندانیان در این سیستم وجود دارد.

تجربیات جهانی
کشورهای پیشرفته مانند نروژ، هلند و آلمان از این سیستم با موفقیت بهره‌برده‌اند. در این کشورها، نرخ بازگشت مجدد به زندان کاهش یافته و زندانیان پس از آزادی، به اعضای مفید جامعه تبدیل شده‌اند. سیستم زندان باز در این کشورها نشان داده است که اگر به درستی اجرا شود، می‌تواند تغییرات عمده‌ای در کاهش جرم و بازگشت مؤثر زندانیان به جامعه ایجاد کند.

نتیجه‌گیری
زندان باز یا حبس تحت نظارت نیمه‌آزاد به‌عنوان یک رویکرد نوین در اصلاح و تربیت زندانیان می‌تواند به کاهش جرم، کاهش هزینه‌ها و بهبود بازپروری زندانیان کمک کند. این سیستم می‌تواند به زندانیان فرصت بازگشت به جامعه به‌صورت مؤثرتر و انسانی‌تر بدهد. البته، اجرای صحیح این سیستم نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و نظارت مستمر است تا از بروز مشکلات و خطرات احتمالی جلوگیری شود.