حقوق ایادی در مطالبه ارش و نحوه محاسبه آن در معاملات متعدد اموال معیوب

در نظریه مشورتی شماره 7/1403/438 مورخ 1403/08/02، اداره کل حقوقی قوه قضاییه به بررسی حقوق و مسئولیت‌های ایادی (خریداران متوالی) در زنجیره‌ای از معاملات که شامل خرید و فروش یک خودروی معیوب است، پرداخته است. پرسش اصلی این است که آیا هر یک از خریداران در این زنجیره می‌توانند به خریدار قبلی خود برای مطالبه خسارت (ارش) مراجعه کنند و در صورت امکان، مبلغ ارش چگونه محاسبه می‌شود.

این نظریه به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

قابلیت مطالبه ارش از ایادی قبلی: بر اساس ماده 422 و بند یک ماده 429 قانون مدنی، هر یک از خریداران که پس از خرید متوجه وجود عیب در کالا شود، می‌تواند به فروشنده قبلی خود برای مطالبه ارش مراجعه کند. به عبارت دیگر، هر یک از ایادی، از جمله خریدار نهایی، در صورت عدم آگاهی از عیب کالا و در صورتی که خیار عیب در روابط قراردادی آنها ساقط نشده باشد، حق دارند از ایادی قبلی خود ارش مطالبه کنند. این روند می‌تواند به صورت زنجیروار تا فروشنده اولیه ادامه یابد، مگر اینکه در قرارداد بین طرفین، خیار عیب به صراحت ساقط شده باشد.

مبنای محاسبه ارش در زنجیره معاملات: در خصوص تعیین مبلغ ارش، ماده 427 قانون مدنی تعیین کننده است و محاسبه ارش بدون توجه به معاملات متعدد صورت می‌گیرد. بر این اساس، مبنای محاسبه ارش، ارزش مبیع با در نظر گرفتن عیب و نقص آن است و هر یک از خریداران، در هنگام رجوع به ید ماقبل خود، حق دارند ارش متناسب با ارزش واقعی عیب را مطالبه کنند. به عبارتی، محاسبه مبلغ ارش برای هر خریدار مستقل از قراردادهای بعدی یا قبل است و هر یک از آنها بر اساس معیار تعیین شده در ماده 427 می‌توانند ارش را دریافت کنند.

این نظریه روشن می‌سازد که هر یک از ایادی در این زنجیره معاملاتی حق مراجعه به ایادی قبلی را برای دریافت ارش دارند و محاسبه آن به قراردادهای قبلی و بعدی وابسته نیست.