پابند الکترونیکی در سال 1405 ؛ چه محکومانی می‌توانند به‌جای حبس از پابند استفاده کنند؟

شنیدن حکم حبس و زندان برای هر متهم یا خانواده او، کابوسی بزرگ است. با این حال، در سیاست‌های قضایی نوین ایران، زندان‌زدایی و کاهش جمعیت کیفری اولویت ویژه‌ای یافته است. یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترین نهادهای ارفاقی در قوانین فعلی، «نظارت تحت سامانه‌های الکترونیکی» یا همان «پابند الکترونیکی» است. اما آیا هر محکومی می‌تواند به جای رفتن پشت میله‌های زندان، در خانه خود و با یک پابند الکترونیکی دوران محکومیت را سپری کند؟ شرایط، محدودیت‌ها و عواقب نقض این محدوده چیست؟ در این مقاله کاربردی به عنوان وکیل دادگستری، جزئیات استفاده از پابند الکترونیکی در سال ۱۴۰۵ را موشکافی می‌کنیم :

۱. پابند الکترونیکی چیست و بر پایه کدام قانون صادر می‌شود؟

پابند الکترونیکی ابزاری است که به مچ پای محکوم متصل می‌شود و موقعیت مکانی او را از طریق سامانه نظارت الکترونیکی به صورت شبانه‌روزی به مرکز کنترل پلیس یا سازمان زندان‌ها گزارش می‌دهد. برای فرد استفاده‌کننده، محدوده رفت‌وآمد مشخصی (مثلاً شعاع ۵۰۰ متری از منزل یا محل کار) تعیین می‌شود و او حق خروج از این محدوده را بدون مجوز قضایی ندارد.

مبنای قانونی این تاسیس ارفاقی، قانون مجازات اسلامی و به‌ویژه قانون کاهش مجازات حبس تعزیری است. دادگاه صادرکننده حکم یا قاضی اجرای احکام تحت شرایط خاصی می‌توانند با درخواست محکوم‌علیه موافقت کنند.

۲. چه کسانی واجد شرایط دریافت پابند الکترونیکی هستند؟

طبق قوانین کیفری جاری، همه زندانیان نمی‌توانند درخواست پابند کنند. شرایط اصلی پذیرش درخواست به شرح زیر است:

نوع و میزان مجازات: متقاضی باید محکوم به حبس در جرایم تعزیری درجه ۵ تا درجه ۸ باشد (مجازات‌های حبس کمتر از ۵ سال).
رضایت شاکی: در جرایم قابل گذشت، جلب رضایت شاکی یا جبران ضرر و زیان وی از پیش‌شرط‌های اساسی است.
فقدان سابقه کیفری موثر سنگین: دادگاه باید با بررسی شخصیت محکوم، اطمینان حاصل کند که حضور وی در جامعه مخل نظم عمومی نیست.
موافقت دادگاه و قاضی اجرای احکام: پذیرش درخواست، منوط به تصمیم و صلاحدید مقام قضایی است و یک حق مطلق برای زندانی به شمار نمی‌رود.
نکته مهم: در مجازات‌های تعزیری درجه ۲، ۳ و ۴ (حبس‌های بالای ۵ سال)، محکوم‌علیه تنها پس از تحمل حداقل یک‌چهارم از دوران حبس در زندان، می‌تواند تقاضای استفاده از پابند الکترونیکی را برای مابقی دوران محکومیت خود ثبت کند.

۳. چه جرایمی هرگز مشمول پابند الکترونیکی نمی‌شوند؟

محکومان برخی جرایم خاص و خشن به دلیل حساسیت بالا و امنیت جامعه، اصولاً نمی‌توانند از این تسهیلات استفاده کنند. این موارد عبارتند از:

سرقت‌های مسلحانه یا مقرون به آزار
جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور
قاچاق عمده مواد مخدر و روان‌گردان
اسیدپاشی و آدم‌ربایی
محکومانی که دارای سوابق تکرار جرم متعدد و موثر هستند.

۴. در صورت نقض محدوده پابند چه رخ خواهد داد؟

استفاده از پابند الکترونیکی یک تعهد سخت‌گیرانه است. در صورتی که محکوم از محدوده جغرافیایی تعیین‌شده خارج شود، دستگاه بلافاصله سیگنال هشدار صادر می‌کند.

نقض اول: در صورت توجیه غیرموجه، ممکن است با اخطار شدید یا کاهش محدوده تردد مواجه شود.
تکرار نقض: قاضی اجرای احکام می‌تواند امتیاز پابند الکترونیکی را لغو و فرد را برای تحمل مابقی مجازات به زندان بازگرداند.

پرسش‌های متداول :

۱. هزینه نصب و اجاره روزانه پابند الکترونیکی بر عهده کیست؟

تمام هزینه‌های مربوط به اجاره و نگهداری تجهیزات نظارت الکترونیکی بر عهده خود محکوم است، مگر در مواردی که عدم تمکن مالی وی بر دادگاه ثابت شود که در این صورت تخفیف‌هایی اعمال می‌گردد.

۲. آیا دوران استفاده از پابند جزو مدت محکومیت حبس محاسبه می‌شود؟

بله، هر روز نظارت تحت سامانه الکترونیکی، معادل یک روز حبسِ تحمل‌شده محاسبه و از مجموع کل محکومیت کسر می‌شود.

۳. آیا متهمان در مرحله تحقیقات مقدماتی (دادسرا) هم می‌توانند پابند بگیرند؟

بله، به عنوان یکی از قرارهای تامین کیفری (موضوع قانون آیین دادرسی کیفری)، بازپرس می‌تواند به جای بازداشت موقت، قرار نظارت قضایی با استفاده از سامانه الکترونیکی صادر کند.

منابع و استنادات قانونی کیفری:

قوانین و مقررات مرتبط با قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹/۰۲/۲۳ با اصلاحات بعدی.
قانون آیین دادرسی کیفری در خصوص قرارهای تامین و نظارت قضایی.

محمدهادی رادفر
وکیل پایه یک دادگستری