اقدام برای گرفتن مهریه — از اولین گام تا اجرا

چکیده

مهریه حق مالی زوجه است که به‌محض عقد نکاح برای او ایجاد می‌شود. روش‌های وصولِ مهریه متفاوت است: اجرای ثبت (برای اسناد رسمی)، طرح دادخواست در دادگاه خانواده، درخواست صدور اجرائیه، شناسایی و توقیف اموال، و در موارد معین طلب حبس یا اعمال سایر تضمین‌ها. در چند سال اخیر مقررات اجرایی و سیاست‌گذاری‌ها تغییراتی یافته که باید در هر پرونده لحاظ شود (از جمله محدودیت ضمانت اجرای کیفری برای بخش محدودی از مهریه).

۱. مبنای حقوقی و حق زوجه

اصل حقوقی

به مجرد عقد نکاح، زن مالک مهریه می‌شود و نسبت به آن حق مطالبه دارد؛ این قاعده در قانون مدنی تصریح شده است. تبصرهٔ ماده ۱۰۸۲ نیز نحوه محاسبه مهریهٔ نقدی را بر اساس شاخص قیمت بانک مرکزی تنظیم کرده است.

۲. پیش‌نیازهای عملی پیش از اقدام قضایی یا ثبتی (چک‌لیست مدارک)

۱. اصل و تصویر خوانأی سند ازدواج (عقدنامه / دفترچهٔ ازدواج).

۲. شناسنامه و کارت ملی زوجه.

۳. مستندات دال بر اجرای بعضی تعهدات زوج (در صورت مطالبهٔ عین معین یا اثبات امتناع).

۴. مدارک مربوط به هر اقدام قبلی (مکاتبات، رسیدها، اجاره‌نامه‌ها و…).

داشتن سند ازدواج رسمی (ثبت‌شده در دفترخانه) ساده‌ترین مسیر را برای «اجرای ثبت» فراهم می‌کند.

۳. انتخاب مسیر مطالبه: اجرای ثبت یا دادگاه خانواده

الف) اجرای ثبت (سریع و روی سند رسمی)

اگر مهریه در سند ازدواج (عقدنامه) به‌صورت مشخص درج شده باشد، زوجه می‌تواند با ارائه اصل سند به دفترخانهٔ تنظیم‌کننده درخواست صدور اجرائیه کند؛ اجرای ثبت می‌تواند برای وصول طلب، توقیف اموال، مسدود کردن حساب‌ها و حتی معرفی جهت اعمال ضمائم اجرایی اقدام کند. مسیر اجرای ثبت معمولاً سریع‌تر و با تشریفات اجرایی متفاوت از دادگاه است.

ب) دادگاه خانواده

در صورتی که مصالح قضایی، اختلاف بر سر ماهیت مهریه، یا درخواست دلایل اثباتی وجود داشته باشد، یا سند رسمی در دسترس نباشد، باید دادخواست مطالبهٔ مهریه به دادگاه خانواده تقدیم شود. پس از صدور حکم، اجرای حکم از طریق اجرای احکام دادگاه و مطابق قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی امکان‌پذیر است.

۴. صدور اجرائیه و اقدامات اجرایی (مراحل عملی)

۱. درخواست صدور اجرائیه: (در دفترخانه یا پس از حکم دادگاه)؛ اجرائیه صادر و به زوج ابلاغ می‌شود.

۲. معرفی اموال و شناسایی: محکوم‌علیه (زوج) مکلف است ظرف مهلت قانونی صورت‎‌کلیهٔ اموال خود را معرفی کند؛ در غیر این‌صورت اجرای احکام می‌تواند به شناسایی و توقیف اموال اقدام کند. (ارتباط با مواد مرتبط در قانون اجرای احکام و قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی).

۳. توقیف حساب‌ها، خودرو، اموال غیرمنقول و منقول: پس از شناسایی، اموال قابل توقیف (به‌استثنای مستثنیات دین مثل وسایل ضروری زندگی و ابزارِ شغلِ ضروری) توقیف و به فروش رفته یا نسبت به آن‌ها حکم اجرا می‌شود.

۵. وضعیت «اعسار» و «تقسیط» — حقوق و تکالیف

درخواست اعسار

اگر زوج مدعی عدم توانایی پرداخت شود، می‌تواند دعوای اعسار اقامه کند؛ دادگاه در صورت پذیرش اعسار معمولاً تقسیط را صادر می‌کند یا مهلت می‌دهد. معیارهای بررسی اعسار شامل صورتِ اموال، گردش حساب‌ها، شهادت شهود و وضعیت خانوادگی است. قوانین مربوط به اعسار و تقسیط در قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی و آیین‌نامه‌ها آمده است.

۶. امکانِ توقیف و اعمالِ ضمانت‌های کیفری (از جمله جلب/حبس) — وضعیت فعلی و تغییرات اخیر

اصل

مهریه به‌عنوان دین قابل مطالبه است و زوجه می‌تواند برای وصول آن اقدام اجرایی کند؛ لیکن ضمانت‌های کیفری (مثل جلب و بازداشت) دربارهٔ همهٔ مبلغ مهریه به‌طور نامحدود اعمال نمی‌شود و براساس مقررات فعلی سقف و شروطی دارد.

وضعیت سقف ضمانت اجرایی کیفری

تا پیش از برخی اصلاحات و طرح‌ها، عرفاً و رویه‌ها امکان جلب تا سقفِ مشخصی از مهریه (مثلاً ۱۱۰ سکه) مطرح بود؛ اما در مصوبات/پیشنهادهای جدید مجلس و در اخبار رسمی، محدودسازی ضمانت اجرایی کیفری تا ۱۴ سکه تمام بهار آزادی مطرح و تصویب (یا در مراحل نهایی تصویب) شده است؛ مطابق با این دیدگاه، برای مبالغ مازاد بر این سقف، اعمالِ مجازات کیفری مانند بازداشت یا ممنوع‌الخروجی حذف یا مشروط به اثبات تمکن مالی شده است. بنابراین لازم است در هر پرونده، آخرین وضعیت اجرایی و تاریخ تصویب/اجرای مصوبه ملاک قرار گیرد.

☆☆☆ نکتهٔ عملی: حتی اگر ضمانت کیفری محدود شده باشد، زن همچنان می‌تواند کل مهریه را از دارایی زوج مطالبه کند؛ فقط برای «بخش قابل‌تأدیۀ فوری با ضمانت کیفری» محدودیت وجود دارد.

۷. تدابیر تکمیلی (ممنوع‌الخروجی، توقیفِ املاک، انتقال اموال)

ممنوع‌الخروجی و توقیف املاک/اسناد

در صورتی که حکم یا اجرائیه صادر شود و زوج اموالی برای توقیف داشته باشد، از طریق اجرای احکام می‌توان درخواست ممنوع‌الخروجی و توقیف اسناد نمود، مگر اینکه مقررات جدید ضمانت‌های کیفری در موارد مشخص مانع شوند. اخبار و رویه‌های اخیر نشان می‌دهد برخی مجازات‌های فوری برای مبالغ بالا محدود شده‌اند، پس هر اقدام باید براساس وضعیت اجرای قانون در زمان اقدام صورت گیرد.

۸. رسیدگی عملی — مثال عملیاتیِ گام‌به‌گام برای زوجه

۱. جمع‌آوری مدارک (اصل سند ازدواج، شناسه‌ها، مدارک مالی زوج در صورت دسترسی).

۲. مراجعه به دفترخانهٔ تنظیم‌کننده جهت صدور اجرائیه (در صورتی که مهریه در سند رسمی درج شده باشد).

۳. در صورت عدم دریافت نتیجه یا نبود سند رسمی، تقدیم دادخواست به دادگاه خانواده و پیگیری پرونده تا صدور حکم.

۴. پس از صدور اجرائیه یا حکم، معرفی به اجرای احکام برای شناسایی و توقیف اموال؛ اعلام وضعیت اعسار در صورت ادعای ناتوانی از سوی زوج.

۵. پیگیری فروش اموال توقیفی یا دریافت اقساط طبق حکم تقسیط؛ در صورت فرار یا امتناع زوج، استفاده از ابزارهای قضایی موجود (با رعایت محدودیت‌های کیفریِ مربوط به سقف‌ها).

۹. وضعیت مهریه‌های غیرنقدی (عین معین) و آثار آن

اگر مهریه «عین معین» باشد (مثلاً یک ملک مشخص)، مطابق مادهٔ قانون مدنی مالکیت بلافاصله به زوجه منتقل می‌شود و در صورت تصرف یا امتناع زوج، نحوهٔ اجرای آن تابع قواعد انتقال عین و تصرف است؛ اگر آن عین قبل از تحویل تلف شود، زوج موظف به تادیهٔ مثل یا قیمت است.

۱۰. شگردها و نکات دفاعی/اجرایی که وکلا معمولاً توصیه می‌کنند:

پیشنهادِ پیش از اقامه دعوا

قبل از مراجعه به دادگاه یا اجرای ثبت، بهتر است زوجه یک نامهٔ رسمی مطالبه مهریه به زوج ارسال کند و در آن مهلت مشخصی برای پرداخت یا توافق قید نماید. این روش گاهی منجر به سازش دوستانه یا توافق بر پرداخت اقساط می‌شود و نیاز به اقدام قضایی فوری را کاهش می‌دهد.

دقت در مستثنیات دین

از توقیفِ اموالِ ضروری زندگی (مسکنِ لازم، ابزار شغل) آگاه باشید و در تنظیم درخواست توقیف به این موارد اشاره کنید.

گزارش دقیق تمکن مالی

اگر زوج اموالی به نام دیگران منتقل کرده باشد، بررسی اسناد و احتمال تقلب در انتقال مهم است (در صورت احراز، امکان رسیدگی وجود دارد).

ثبت دقیق مراحل اجرایی

هر برگ ابلاغ، صورت‌جلسه توقیف و اقدامات اجرای ثبت یا اجرای احکام را نگهداری کنید تا در صورت نیاز برای پیگیری‌های بعدی یا اعتراض استفاده شود.

۱۱. منابع حقوقی اصلی و اخبار/اصلاحات اخیر (برای استناد سریع)

• ماده ۱۰۷۸–۱۰۸۲ قانون مدنی (در موضوع مهر و آثار تملکی آن).

• قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی (مصوب ۱۳۹۴) — خصوصاً مادهٔ ۳ و مقررات اعسار/تقسیط.

• رویه‌ها و راهنمای «اجرای ثبت» دربارهٔ نحوهٔ صدور اجرائیه برای اسناد رسمی.

• اخبار و تحلیل‌های مربوط به مصوبات اخیر مجلس و رسانه‌ها دربارهٔ محدودسازی ضمانت کیفری مهریه (مثلاً گزارش‌های خبرگزاری‌ها و تحلیل‌های حقوقی در مورد سقف ۱۴ سکه).

جمع‌بندی کوتاه و عملی

۱. مهریه حق قطعی زوجه است و قابل مطالبه؛ ولی ابزارهای «اجرایی فوری» (مثل جلب و بازداشت) در عمل مشروط و در سال‌های اخیر محدودتر شده‌اند؛ بنابراین در هر پرونده باید آخرین وضعیت قانون‌گذاری و رویه را کنترل کرد.

۲. اگر سند رسمی دارید، مسیر اجرای ثبت سریع و مؤثر است؛ در غیر آن، دادگاه خانواده و اجرای احکام مسیر معمول است.

۳. اعسار و تقسیط ابزار غالب برای زوجینِ ناتوانند؛ اما اثباتِ تمکن مالی زوج می‌تواند امکان توقیف و اجرای مازاد مهریه را فراهم کند.