وقتی هوش مصنوعی از چهره و صدای ما سوءاستفاده می‌کند؛ قانون چه می‌گوید؟

بررسی حقوقی جعل تصویر و صدا با هوش مصنوعی و راه‌های پیگیری آن در حقوق ایران

مقدمه

تصور کنید روزی یکی از دوستانتان ویدیویی برای شما ارسال کند که در آن، چهره و صدای خودتان دیده و شنیده می‌شود؛ درحالی‌که هرگز چنین ویدیویی ضبط نکرده‌اید. شاید در آن ویدیو حرفی زده باشید که با عقایدتان تفاوت دارد، محصولی را تبلیغ کرده باشید که هیچ ارتباطی با شما ندارد یا حتی از دیگران درخواست پول کرده باشید.

این اتفاق دیگر صرفاً موضوع فیلم‌های علمی‌تخیلی نیست. امروزه ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند تصاویر و صداهایی تولید کنند که تشخیص واقعی یا ساختگی بودن آن‌ها برای بسیاری از افراد دشوار است.

اما پرسش مهم اینجاست: اگر شخصی بدون اجازه از چهره یا صدای ما برای ساخت محتوای جعلی استفاده کند، آیا می‌توانیم از او شکایت کنیم؟

جعل تصویر و صدا با هوش مصنوعی چیست؟

یکی از کاربردهای بحث‌برانگیز هوش مصنوعی، فناوری «دیپ‌فیک» (Deepfake) است. این فناوری امکان تولید یا تغییر تصویر، ویدیو و صدا را به شکلی فراهم می‌کند که شخصی در حال انجام کاری یا بیان سخنی به نظر برسد که در واقع انجام نداده یا نگفته است.

البته استفاده از این فناوری همیشه غیرقانونی نیست. برای مثال، تولید محتوای هنری یا آموزشی با رعایت حقوق اشخاص، لزوماً تخلف محسوب نمی‌شود.

مشکل حقوقی زمانی جدی می‌شود که از این ابزار برای فریب دیگران، آسیب به اعتبار اشخاص، تهدید، اخاذی یا انتشار محتوای خصوصی استفاده شود.

آیا ساخت تصویر جعلی از دیگران جرم است؟

در حقوق ایران، صرف استفاده از هوش مصنوعی یا ساخت هر تصویر غیرواقعی را نمی‌توان به‌طور خودکار جرم دانست.

بر اساس اصل قانونی بودن جرم و مجازات، برای مجازات یک رفتار باید عنوان مجرمانه و شرایط قانونی آن وجود داشته باشد.

بااین‌حال، اگر محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی مصداق رفتارهایی مانند نشر اکاذیب، هتک حیثیت، تهدید یا کلاهبرداری باشد، امکان بررسی آن بر اساس قوانین موجود وجود دارد.

برای مثال، ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای، تغییر یا تحریف تصویر، صوت یا فیلم دیگری و انتشار آن را در شرایطی که موجب هتک حیثیت شود، جرم‌انگاری کرده است. البته اعمال این ماده به یک محتوای خاص، به نحوه تولید و انتشار آن و احراز شرایط قانونی بستگی دارد.

همچنین ماده ۱۷ همین قانون، انتشار یا در دسترس قرار دادن صوت، تصویر، فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری بدون رضایت او را، در شرایط مقرر قانونی، قابل مجازات می‌داند.

بنابراین، برای تشخیص اینکه یک دیپ‌فیک مشمول کدام عنوان قانونی است، باید جزئیات هر پرونده بررسی شود.

اگر با صدای جعلی ما از دیگران پول بگیرند، چه اتفاقی می‌افتد؟

فرض کنید فردی با استفاده از چند نمونه صدای منتشرشده در فضای مجازی، صدایی شبیه شما تولید کند و برای دوستان یا بستگانتان پیام بفرستد که فوراً به حساب مشخصی پول واریز کنند.

در چنین شرایطی، موضوع فقط سوءاستفاده از صدا نیست؛ بلکه ممکن است رفتار انجام‌شده، با توجه به شیوه فریب و انتقال وجه، مشمول عناوین مجرمانه مرتبط با بردن مال دیگران نیز باشد.

نکته مهم این است که استفاده از هوش مصنوعی، مسئولیت شخصی را که با قصد مجرمانه از آن استفاده کرده، از بین نمی‌برد.

هوش مصنوعی در اینجا ابزار انجام رفتار است و مسئولیت کیفری احتمالی باید با توجه به نقش و رفتار اشخاص حقیقی یا حقوقی مربوط بررسی شود.

آیا انتشار محتوای جعلی به معنای مسئولیت منتشرکننده است؟

یکی از اشتباهات رایج این است که تصور می‌کنیم چون محتوایی را خودمان تولید نکرده‌ایم، انتشار مجدد آن هیچ مسئولیتی برای ما ایجاد نمی‌کند.

درحالی‌که اگر شخصی آگاهانه محتوای جعلی و زیان‌بار را منتشر کند، ممکن است بسته به محتوای منتشرشده، قصد او و سایر شرایط قانونی، مسئولیت حقوقی یا کیفری پیدا کند.

برای مثال، بازنشر آگاهانه یک ویدیوی ساختگی با هدف تخریب اعتبار شخص دیگر، با ارسال یک ویدیو برای بررسی صحت آن یکسان نیست.

بنابراین، پیش از انتشار ویدیوهای جنجالی، به‌ویژه ویدیوهایی که آبرو یا اعتبار افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهند، باید درباره اصالت آن‌ها اطمینان بیشتری حاصل کرد.

اگر قربانی جعل تصویر یا صدا شدیم، چه کنیم؟

نخستین اقدام، حفظ مدارک و شواهد است. بهتر است لینک محتوا، نام حساب منتشرکننده، تاریخ انتشار، پیام‌ها و سایر اطلاعات مرتبط نگهداری شود.

در صورت امکان، فایل اصلی محتوا نیز باید حفظ شود؛ زیرا ممکن است برای بررسی فنی و کارشناسی اهمیت داشته باشد.

اقدام بعدی می‌تواند درخواست حذف محتوا از پلتفرم مربوط باشد. بااین‌حال، حذف محتوا نباید باعث از بین رفتن تنها مدارک موجود شود.

چنانچه رفتار انجام‌شده واجد وصف کیفری باشد، شخص زیان‌دیده می‌تواند از طریق مراجع قضایی اقدام کند و موضوع، حسب مورد، برای بررسی تخصصی به پلیس فتا ارجاع شود.

همچنین در صورتی که ورود ضرر و شرایط قانونی مسئولیت مدنی اثبات شود، امکان مطالبه خسارت نیز قابل بررسی است.

آیا برای پیگیری حقوقی حتماً باید خسارت مالی دیده باشیم؟

خیر. همه آسیب‌های ناشی از سوءاستفاده از تصویر و صدا، مالی نیستند.

گاهی انتشار یک محتوای جعلی می‌تواند به اعتبار حرفه‌ای، آبرو یا روابط اجتماعی شخص آسیب وارد کند.

در حقوق ایران، ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، در شرایط مقرر، جبران زیان‌های مادی و معنوی ناشی از لطمه به حیثیت، شهرت تجاری و سایر حقوق قانونی اشخاص را پیش‌بینی کرده است.

البته مطالبه خسارت به معنای دریافت قطعی آن نیست و احراز ورود ضرر، انتساب رفتار و سایر شرایط مسئولیت بر عهده مرجع رسیدگی‌کننده خواهد بود.

سخن پایانی

هوش مصنوعی امکانات تازه‌ای برای زندگی، آموزش و کسب‌وکار فراهم کرده است؛ اما در کنار این فرصت‌ها، شکل‌های جدیدی از سوءاستفاده نیز به وجود آمده‌اند.

امروزه ممکن است چهره و صدای هر فرد، بدون اطلاع او، در محتوایی استفاده شود که هیچ ارتباطی با واقعیت ندارد.

آنچه اهمیت دارد، شناخت مرز میان استفاده مجاز از فناوری و نقض حقوق دیگران است.

پیشرفت فناوری نباید به معنای از بین رفتن حق اشخاص بر حیثیت، اعتبار و حریم خصوصی خود باشد.

آگاهی از حقوق قانونی و دقت در انتشار محتوا می‌تواند نخستین گام برای پیشگیری از بسیاری از آسیب‌های فضای دیجیتال باشد.

مبانی قانونی مورد اشاره:

ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای، درباره تغییر یا تحریف صوت، تصویر یا فیلم و انتشار آن در شرایط مقرر.

ماده ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای، درباره انتشار بدون رضایت محتوای خصوصی یا خانوادگی و اسرار اشخاص.

ماده ۱۸ قانون جرایم رایانه‌ای، درباره نشر یا در دسترس قرار دادن اکاذیب در بسترهای رایانه‌ای و مخابراتی.

ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، درباره جبران خسارت مادی و معنوی.

این مقاله جنبه آگاهی‌بخشی عمومی دارد و تشخیص عنوان مجرمانه یا مسئولیت قانونی در هر پرونده، نیازمند بررسی شرایط و مستندات همان پرونده است.

سوالات متداول

۱. آیا ساخت و انتشار ویدیوی جعلی از چهره افراد با هوش مصنوعی جرم است؟

در صورتی که ساخت یا انتشار تصویر و ویدیوی جعلی با شرایط قانونی مقرر، موجب هتک حیثیت یا نقض حریم خصوصی اشخاص شود، می‌تواند مشمول مواد ۱۶ و ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای باشد.

۲. برای شکایت از جعل صدا و تصویر با هوش مصنوعی چه مدارکی لازم است؟

لینک محتوای جعلی، فایل اصلی تصویر یا صدا، مشخصات حساب منتشرکننده، پیام‌ها، تاریخ انتشار و سایر مستندات مرتبط می‌توانند برای پیگیری قضایی و بررسی کارشناسی مورد استفاده قرار گیرند.