مسئولیت کیفری پزشک جراح در اعمال زیبایی و لیزر

چکیده

گسترش روزافزون اعمال زیبایی و لیزر در سال‌های اخیر، موجب افزایش پرونده‌های قضایی مرتبط با قصور پزشکی در این حوزه شده است. برخلاف مداخلات درمانی که هدف اصلی آن حفظ سلامت و رفع بیماری است، اعمال زیبایی غالباً ماهیتی انتخابی و غیرضروری دارند و همین ویژگی، مسئله مسئولیت کیفری پزشک را با پیچیدگی‌های خاصی مواجه ساخته است. پرسش اساسی آن است که در صورت ورود خسارت جسمانی یا روانی ناشی از جراحی‌های زیبایی یا لیزر، مبنای مسئولیت کیفری پزشک چیست و چه شرایطی موجب تحقق یا زوال آن می‌شود؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر قوانین ایران، به‌ ویژه قانون مجازات اسلامی، مقررات انتظامی نظام پزشکی و رویه عملی کمیسیون‌های پزشکی قانونی، به بررسی مسئولیت کیفری پزشک جراح در اعمال زیبایی و لیزر می‌پردازد.

واژگان کلیدی

مسئولیت کیفری، پزشک جراح، جراحی زیبایی، لیزر، رضایت آگاهانه، قصور پزشکی، حقوق پزشکی.

مقدمه

در نظام حقوقی ایران، مسئولیت پزشک همواره از حساس‌ترین مباحث حقوق پزشکی بوده است. قانون‌گذار در قانون مجازات اسلامی، ضمن شناسایی اصل مشروعیت مداخلات درمانی پزشک، شرایطی را برای معافیت از مسئولیت مقرر کرده است. با این حال، در اعمال زیبایی که جنبه درمانی ضرورتمند ندارند، این پرسش مطرح می‌شود که آیا باید همان معیار مسئولیت در درمان‌های ضروری اعمال گردد یا اقتضای عدالت کیفری، رویکردی سخت‌گیرانه‌تر را ایجاب می‌کند؟

این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که مبانی تحقق مسئولیت کیفری پزشک جراح در اعمال زیبایی و لیزر چیست و مهم‌ترین چالش‌های اثبات تقصیر در این حوزه کدام است. و آیا رضایت آگاهانه از بیمار در جراحی زیبایی به طور مطلق مانع از تعقیب کیفری است؟ آیا عدم حصول نتیجه زیبایی می تواند مستوجب مجازات کیفری شود؟ مبنای ضمان فقهی در جراحی زیبایی با جراحی درمانی چیست؟

اصول حاکم بر مسئولیت پزشکی

نظریه تضمین (سبب مطلق باید ضامن باشد) ریشه در فقه ، قاعده 《من اتلف مال الغیر فهو له ضامن》 دارد. بر اساس این نظریه، صرف ورود ضرر کافی است. در قانون مجازات اسلامی سابق، پزشک صرف نظر از تقصیر ضامن بود مگر اینکه برائت گرفته ابشد. بر اساس( نظریه تقصیر)خطا شرط مسئولیت است(قانون مجازات فعلی ۱۳۹۲) ماده ۵۱۴ به این نظریه نزدیک تر شده است: 《هرکس در عملیات پزشکی... مرتکب خطایی شود که موجب صدمات جسمانی شود، مقصر شناخته می شود...》 بنابراین رکن اصلی در مسئولیت کیفری، احراز تقصیر است، نه صرف ضرر.

رابطه اذن بیمار با فعل زیانبار

بر اساس قاعده فقهی 《الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم》، انسان حق دارد حتی به بدن خود آسیب بزند یا اجازه دهد به او آسیب برسد تا جایی که منافی شرع نباشد. لذا اذن بیمار در جراحی زیبایی، مانند یک قرارداد خطرپذیری است، اما این اذن مانع از تعقیب کیفری نیست؛ چراکه قوانین کیفری مربوط به نظم عمومی است وفرد حق اسقاط حدود وقصاص نفس را ندارد ودرمورد جنایت براعضا نیز،اذن صرفاً درصورت عدم تجاوزازحد معنا میدهد.

مبانی فقهی

ادله ضمان یا عدم ضمان

( ادله ضمان یا عدم ضمان) ادله ضمان شمال قاعده اتلاف،تسبیب و لاضرر و عدم ضمان مشمول قاعده احسان است.

زمانی که پزشک مستقیم با چاقوی جراحی رگ اصلی را قطع کند و موجب مرگ بیمار شود مصداق بارز تلف است و مطابق ماده۵۰۹ قانون مجازات اسلامی: 《اتلاف عبارت از انجام دادن عملی که موجب تلف مال یا حق یا منفعت شود》. در اینجا فرقی بین جراحی زیبایی و درمانی نیست و ضمان قطعی است .مگر اینکه اذن شرعی وجود داشته باشد.

قاعده تسبیب غیر مستقیم است سبب کسی است که خود مستقیماً تلف را انجام نمیدهد،بلکه مقدمه آن را فراهم میکند. (ماده ۵۱۰ قانون مجازات اسلامی) مثلا تجویز اشتباه داروی حساس به نور لیزر ، فوتوحساسیت توسط پزشک بدون تست کافی، اگر منجر به سوختگی شدید شود مدیکال ساینس می گوید این رابطه سببیت وجود دارد . اثبات رابطه سببیت در مسئولیت کیفری سخت است، اما با استناد به نظر کارشناس رسمی دادگستری، پزشک به عنوان سبب اقرب مقصر است.

عمل زیبایی محض احسان نیست بلکه تجارت یا بذل منفعت در قبال عوض است. فرد بیمار از روی میل شخصی و نه اضطرار تن به خطر می دهد. بنابراین طبیب زیبایی نمی تواند به عنوان محسن از مسئولیت کیفری خارج شود. در اینجا قاعده فقهی 《علی الید ما اخذت حتی تودی》 جاری است. اصل صیانت از نفس حکم به شدت برخورد در اعمال زیبایی میدهد چون پزشک بدون ضرورت حیاتی وارد معرکه شده است.

مبانی مسئولیت کیفری پزشک جراح در حقوق ایران

مسئولیت کیفری پزشک زمانی تحقق می‌یابد که رفتار او واجد وصف مجرمانه بوده و میان رفتار ارتکابی و زیان وارده رابطه سببیت وجود داشته باشد. در نظام کیفری ایران، مهم‌ترین مبانی مسئولیت پزشک شامل بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی و فقدان مهارت است.

در حوزه جراحی زیبایی، قصور ممکن است در اشکال مختلف ظهور یابد:

مصادیق قصور در جراحی زیبایی

• استفاده از دستگاه لیزر نامتناسب با تیپ پوستی بیمار؛
• انجام جراحی توسط پزشک فاقد تخصص لازم؛
• قصور در اخذ شرح‌حال پزشکی؛
• عدم بررسی حساسیت‌های دارویی؛
• بی‌توجهی به مراقبت‌های پس از عمل؛
• اغراق در نتیجه و فریب بیمار از طریق تبلیغات غیرواقعی.

در چنین شرایطی، ورود صدمه بدنی می‌تواند حسب مورد موجب تحقق جنایت شبه‌عمد و مسئولیت کیفری پزشک گردد.

تحلیل قانون مجازات اسلامی در مسئولیت پزشک

ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی، اصل را بر مسئولیت پزشک در صورت ایراد خسارت ناشی از درمان قرار داده است؛ مگر آنکه مطابق موازین فنی عمل کرده و پیش از اقدام، برائت اخذ نموده باشد. این ماده از مهم‌ترین مستندات قانونی در بررسی مسئولیت پزشکان زیبایی محسوب می‌شود.

همچنین ماده ۴۹۶ قانون مجازات اسلامی بیان می‌کند هرگاه پزشک در معالجات موجب تلف یا صدمه بدنی گردد، در صورت تقصیر، مسئول خواهد بود.

در اعمال زیبایی و لیزر، استناد صرف به رضایت بیمار نمی‌تواند مسئولیت کیفری را منتفی سازد؛ زیرا رضایت بیمار ناظر به خطرات متعارف است، نه خطاهای حرفه‌ای. به عبارت دیگر، بیمار به سوختگی ناشی از استفاده غیرصحیح از دستگاه یا فقدان مهارت پزشک رضایت نداده است.

از سوی دیگر، ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی درباره مشروع بودن اقدامات پزشکی، رعایت موازین علمی و اخذ رضایت را شرط اساسی دانسته است. بنابراین، هرگاه پزشک از استانداردهای حرفه‌ای عدول نماید، وصف مشروعیت رفتار او زایل می‌شود.

موانع و استثنائات مسئولیت کیفری

رضایت آگاهانه

جراح موظف است طبق آیین نامه ماده ۱۵۳ قانون برنامه پنجم توسعه، عوارض شا یع ،سوختگی،اسکار، بی حسی و عدم تقارن را به طور کتبی به بیمار اعلام کند. در جراحی قلب، بیمار مضطر است و رضایت او معنای احسان پیدا می کند. در زیبایی، رضایت به مثابه 《اسقاط حق》 است، اما اسقاط حق از قصاص یا دیه ممکن نیست.مگر توسط مجنی علیه بعد از وقوع حادثه. در مرحله قبل از عمل رضایت فقط اذن در ورود به قرارداد خطر است.هرچند رای وحدت رویه ای در این خصوص صادر نشده است اما رویه دادگاه های تهران به این صورت است که رضایت کتبی جرم بودن تجاوز از حدود را از بین نمی برد.

چالش‌های کیفری در اعمال لیزر

خدمات لیزر در سال‌های اخیر با توسعه کلینیک‌های غیرتخصصی و فعالیت افراد فاقد صلاحیت، به یکی از حوزه‌های پرچالش حقوق پزشکی تبدیل شده است. سوختگی‌های پوستی، لک‌های ماندگار، تغییر رنگ پوست، آسیب بینایی و عفونت از جمله عوارض شایع این خدمات است.

یکی از چالش‌های اساسی آن است که در برخی مراکز، اپراتورهای غیرپزشک یا افراد فاقد آموزش تخصصی اقدام به انجام لیزر می‌کنند. در این فرض، علاوه بر مسئولیت مباشر، مسئولیت مدیر فنی یا پزشک ناظر نیز قابل بررسی است.

همچنین تبلیغات گسترده با وعده «نتیجه قطعی» یا «بدون عارضه بودن» می‌تواند از منظر کیفری واجد وصف فریب و تخلف حرفه‌ای تلقی شود؛ زیرا پزشکی ذاتاً با ریسک همراه است و تضمین مطلق نتیجه، با اصول علمی سازگار نیست.

نتیجه‌گیری

اعمال زیبایی و لیزر، به‌رغم مشروعیت پزشکی، به دلیل فقدان ضرورت درمانی و ارتباط مستقیم با تمامیت جسمانی افراد، نیازمند نظارت حقوقی و کیفری دقیق‌تری هستند. در حقوق ایران، پزشک تنها زمانی از مسئولیت کیفری معاف خواهد بود که علاوه بر اخذ رضایت و برائت، موازین علمی و فنی را رعایت کرده و مرتکب هیچ‌گونه بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی یا فقدان مهارت نشده باشد. بنابراین مسئولیت کیفری جراح زیبایی معیارتقصیری است، نه تضمنی مطلق. عوارض غیر قابل اجتناب پزشکی در صورتی که پزشک تمام پروتکل ها را رعایت کرده ابشد و رضایت آگاهانه اخذ شده ابشد، فاقد وصف مجرمانه است. بنابراین به دلیل عدم وجود ضرورت حیاتی در اعمال ز یبا یی،قاضی در احراز تجاوز از حدود مجازسختگیرانه تر از درمان عمل می کند. پیشنهاد میشود قانون گذار، ماده واحده ای را بر تدوین قوانین خاص لیزر وضع کند.

منابع

۱. عباسی، محمود؛ حقوق پزشکی، تهران، سمت.

۲. عباسی، محمود؛ درآمدی بر اخلاق زیست‌پزشکی.

۳. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲.

۴. قانون سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران.

۵. زراعت، عباس؛ شرح قانون مجازات اسلامی.

۶. اردبیلی، محمدعلی؛ حقوق جزای عمومی.

۷. گلدوزیان، ایرج؛ بایسته‌های حقوق جزای اختصاصی.

۸. مجموعه نظریات مشورتی قوه قضاییه در امور پزشکی.