مسئولیت کیفری پزشک جراح در اعمال زیبایی و لیزر

چکیده

گسترش روزافزون اعمال زیبایی و لیزر در سال های اخیر، موجب افزایش پرونده های قضایی مرتبط با قصور پزشکی در این حوزه شده است. برخالف مداخالت درمانی که هدف اصلی آن حفظ سلامت و رفع بیماری است،اعمال زیبایی غالباً ماهیتی انتخابی وغیرضروری دارند و همین ویژگی،مسئله مسئولیت کیفری پزشک را با پیچیدگی های خاصی مواجه ساخته است. پرسش اساسی آن است که در صورت ورود خسارت جسمانی یا روانی ناشی از جراحیهای زیبایی یا لیزر، مبنای مسئولیت کیفری پزشک چیست و چه شرایطی موجب تحقق یا زوال آن میشود؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی– تحلیلی وبا تکیه بر قوانین ایران، به ویژه قانون مجازات اسلامی، مقررات انتظامی نظام پزشکی و رویه عملی کمیسیونهای پزشکی قانونی، به بررسی مسئولیت کیفری پزشک جراح در اعمال زیبایی و لیزر میپردازد. واژگان کلیدی:مسئولیت کیفری، پزشک جراح، جراحی زیبایی، لیزر، رضایت آگاهانه، قصور پزشکی، حقوق پزشکی.

مقدمه

در نظام حقوقی ایران، مسئولیت پزشک همواره از حساسترین مباحث حقوق پزشکی بوده است. قانونگذار در قانون مجازات اسلامی، ضمن شناسایی اصل مشروعیت مداخالت درمانی پزشک، شرایطی را برای معافیت از مسئولیت مقرر کرده است. با این حال، در اعمال زیبایی که جنبه درمانی ضرورتمند ندارند، این پرسش مطرح میشود که آیا باید همان معیار مسئولیت در درمانهای ضروری اعمال گردد یا اقتضای عدالت کیفری، رویکردی سخت گیرانه تر را ایجاب می کند؟ این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که مبانی تحقق مسئولیت کیفری پزشک جراح در اعمال زیبایی و لیزر چیست و مهمترین چالش های اثبات تقصیر در این حوزه کدام است.و آیا رضایت آگاهانه از بیمار در جراحی زیبایی به طور مطلق مانع از تعقیب کیفری است؟ آیا عدم حصول نتیجه زیبایی می تواند مستوجب مجازات کیفری شود؟مبنای ضمان فقهی در جراحی زیبایی با جراحی درمانی چیست؟

اصول حاکم بر مسئولیت پزشکی

نظریه تضمین (سبب مطلق باید ضامن باشد)ریشه در فقه ،قاعده 《من اتلف مال الغیر فهو له ضامن》دارد. بر اساس این نظریه، صرف ورود ضرر کافی است. در قانون مجازات اسالمی سابق، پزشک صرف نظر از تقصیر ضامن بود مگر اینکه برائت گرفته باشد. بر اساس نظریه تقصیر(خطا شرط مسئولیت است)قانون مجازات فعلی ۱۳۹۲ ماده ۵۱۴به این نظریه نزدیک تر شده است: 《هرکس در عملیات پزشکی... مرتکب خطایی شود که موجب صدمات جسمانی شود، مقصر شناخته می شود...》بنابراین رکن اصلی در مسئولیت کیفری، احراز تقصیر است، نه صرف ضرر رابطه اذن بیمار با فعل زیانبار بر اساس قاعده فقهی 》الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم《،انسان حق دارد حتی به بدن خود آسیب بزند یااجازه دهد به او آسیب برسد تاجایی که منافی شرع نباشد. لذا اذن بیمار در جراحی زیبایی، مانند یک قرارداد خطرپذیری است، اما این اذن مانع از تعقیب کیفری نیست؛ چراکه قوانین کیفری مربوط به نظم عمومی است وفردحق اسقاط حدودوقصاص نفس را ندارد ودرمورد جنایت براعضا نیز،اذن صرفاً درصورت عدم تجاوز ازحد معنا میدهد.

مبانی فقهی( ادله ضمان یا عدم ضمان)

ادله ضمان شامل قاعده اتلاف،تسبیب و لاضرر و عدم ضمان مشمول قاعده احسان است. زمانی که پزشک مستقیم با چاقوی جراحی رگ اصلی را قطع کند و موجب مرگ بیمار شود مصداق بارز تلف است و مطابق ماده۵۰۹قانون مجازات اسالمی: 》ات الف عبارت از ا نجام دادن عملی که موجب تلف مال یاحق یا منفعت شود《.در اینجا فرقی بین جراحی زیبایی و درمانی نیست و ضمان قطعی است .مگر اینکه اذن شرعی وجود داشته باشد. قاعده تسبیب غیر مستقیم است .سبب کسی است که خود مستقیماً تلف را انجام نمیدهد،بلکه مقدمه آنرا فراهم میکند.ماده ۱۰۵قانون مجازات اسلامی مثال تجویز اشتباه داروی حساس به نور لیزر ، فوتوحساسیت توسط پزشک بدون تست کافی، اگر منجر به سوختگی شدید شود مدیکال ساینس می گوید این رابطه سببیت وجود دارد .اثبات رابطه سببیت در مسئولیت کیفری سخت است، اما با استناد به نظر کارشناس رسمی دادگستری، پزشک به عنوان سبب اقرب مقصر است.عمل زیبایی محض احسان نیست بلکه تجارت یا بذل منفعت در قبال عوض است.فرد بیمار از روی میل شخصی و نه اضطرار تن به خطر می دهد. بنابراین طبیب زیبایی نمی تواند به عنوان محسن از مسئولیت کیفری خارج شود. در اینجا قاعده فقهی 《علی الید ما اخذت حتی تودی》جاری است. اصل صیانت از نفس حکم به شدت برخورد در اعمال زیبایی میدهدچون پزشک بدون ضرورت حیاتی وارد معرکه شده است.

مبانی مسئولیت کیفری پزشک جراح در حقوق ایران

مسئولیت کیفری پزشک زمانی تحقق مییابد که رفتار او واجد وصف مجرمانه بوده و میان رفتار ارتکابی و زیان وارده رابطه سببیت وجود داشته باشد. در نظام کیفری ایران، مهم ترین مبانی مسئولیت پزشک شامل بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی و فقدان مهارت است. در حوزه جراحی زیبایی، قصور ممکن است در اشکال مختلف ظهور یابد: •استفاده از دستگاه لیزر نامتناسب با تیپ پوستی بیمار؛

•انجام جراحی توسط پزشک فاقد تخصص الزم؛

•قصور در اخذ شرح حال پزشکی؛ •عدم بررسی حساسیت های دارویی؛

•بیتوجهی به مراقبت های پس از عمل؛

•اغراق در نتیجه و فریب بیمار از طریق تبلیغات غیرواقعی.

در چنین شرایطی، ورود صدمه بدنی می تواند حسب مورد موجب تحقق جنایت شبه عمد و مسئولیت کیفری پزشک گردد.

تحلیل قانون مجازات اسلامی در مسئولیت پزشک

ماده ۴۹۵قانون مجازات اسلامی، اصل را بر مسئولیت پزشک در صورت ایراد خسارت ناشی از درمان قرار داده است؛ مگر آنکه مطابق موازین فنی عمل کرده و پیش از اقدام، برائت اخذ نموده باشد. این ماده از مهم ترین مستندات قانونی در بررسی مسئولیت پزشکان زیبایی محسوب می شود.همچنین ماده ۴۹۶قانون مجازات اسلامی بیان می کند هرگاه پزشک در معالجات موجب تلف یا صدمه بدنی گردد، در صورت تقصیر، مسئول خواهد بود. در اعمال زیبایی و لیزر، استناد صرف به رضایت بیمار نمیتواند مسئولیت کیفری را منتفی سازد؛ زیرا رضایت بیمار ناظر به خطرات متعارف است، نه خطاهای حرفه ای. به عبارت دیگر، بیمار به سوختگی ناشی از استفاده غیرصحیح از دستگاه یا فقدان مهارت پزشک رضایت نداده است. از سوی دیگر، ماده ۱۵۸قانون مجازات اسلامی درباره مشروع بودن اقدامات پزشکی، رعایت موازین علمی و اخذ رضایت را شرط اساسی دانسته است. بنابراین، هرگاه پزشک از استانداردهای حرفه ای عدول نماید، وصف مشروعیت رفتار او زایل میشود.

موانع و استثنائات مسئولیت کیفری

رضایت آگاهانه :جراح موظف است طبق آیین نامه ماده ۱۵۳قانون برنامه پنجم توسعه، عوارض شا یع ،سوختگی،اسکار، بیحسی و عدم تقارن را به طور کتبی به بیمار اعلام کند.در جراحی قلب، بیمار مضطر است و رضایت او معنای احسان پیدا می کند. در زیبایی، رضایت به مثابه اسقاط حق است، اما اسقاط حق از قصاص یا دیه ممکن نیست.مگر توسط مجنی علیه بعد از وقوع حادثه. در مرحله قبل از عمل رضایت فقط اذن در ورود به قرارداد خطر است.هرچند رای وحدت رویه ای در این خصوص صادر نشده است اما رویه دادگاه های تهران به این صورت است که رضایت کتبی جرم بودن تجاوز از حدود را از بین نمی برد.

چالشهای کیفری در اعمال لیزر خدمات لیزر

در سالهای اخیر با توسعه کلینیک های غیرتخصصی و فعالیت افراد فاقد صلاحیت، به یکی از حوزههای پرچالش حقوق پزشکی تبدیل شده است. سوختگی های پوستی، لک های ماندگار، تغییر رنگ پوست، آسیب بینایی و عفونت از جمله عوارض شایع این خدمات است. یکی از چالش های اساسی آن است که در برخی مراکز، اپراتورهای غیرپزشک یا افراد فاقد آموزش تخصصی اقدام به انجام لیزر می کنند. در این فرض، علاوه بر مسئولیت مباشر، مسئولیت مدیر فنی یا پزشک ناظر نیز قابل بررسی است. همچنین تبلیغات گسترده با وعده نتیجه قطعی« یا »بدون عارضه بودن میتواند از منظر کیفری واجد وصف فریب و تخلف حرفه ای تلقی شود؛زیراپزشکی ذاتاً با ریسک همراه است وتضمین مطلق نتیجه،با اصول علمی سازگار نیست.

نتیجه گیری

اعمال زیبایی و لیزر، به رغم مشروعیت پزشکی، به دلیل فقدان ضرورت درمانی و ارتباط مستقیم با تمامیت جسمانی افراد، نیازمند نظارت حقوقی و کیفری دقیق تری هستند. در حقوق ایران، پزشک تنها زمانی از مسئولیت کیفری معاف خواهد بود که علاوه بر اخذ رضایت و برائت، موازین علمی و فنی را رعایت کرده و مرتکب هیچگونه بی احتیاطی ، بی مباالتی یا فقدان مهارت نشده باشد. بنابراین مسئولیت کیفری جراح زیبایی معیارتقصیری است، نه تضمنی مطلق. عوارض غیر قابل اجتناب پزشکی در صورتی که پزشک تمام پروتکل ها را رعایت کرده ابشد و رضایت آگاهانه اخذ شده باشد، فاقد وصف مجرمانه است. بنابراین به دلیل عدم وجود ضرورت حیاتی در اعمال ز یبا یی،قاضی در احرازتجاوز از حدود مجاز سختگیرانه تر از درمان عمل می کند. پیشنهاد میشود قانون گذار، ماده واحدهای را بر تدوین قوانین خاص لیزر وضع کند.

منابع

۱.عباسی، محمود؛ حقوق پزشکی، تهران، سمت.

۲. عباسی، محمود؛ درآمدی بر اخالق زیست پزشکی.۳

. قانون مجازات اسالمی مصوب ۱۳۹۲.

۴. قانون سازمان نظام پزشکی جمهوری اسالمی ایران.

۵. زراعت، عباس؛ شرح قانون مجازات اسالمی.

۶. اردبیلی، محمدعلی؛ حقوق جزای عمومی.

۷. گلدوزیان، ایرج؛ بایسته های حقوق جزای اختصاصی.

۸. مجموعه نظریات مشورتی قوه قضاییه در امور پزشکی.