در نظام حقوقی کشور ما، نهاد «اعسار» در دو بستر متفاوت مطرح می‌شود که اگرچه از نظر مبانی نظری و شرایط اثباتی مشترکاتی دارند، اما از حیث موضوع، زمان طرح، آثار و آیین رسیدگی تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند.

اعسار از هزینه دادرسی

اعسار از هزینه دادرسی مربوط به مرحله آغازین دادرسی است؛ یعنی زمانی که شخص قصد طرح دعوا یا دفاع در برابر دعوایی را دارد، اما توانایی پرداخت هزینه دادرسی (مانند هزینه‌های دادخواست، آگهی، کارشناسی و غیره) را ندارد. این نوع اعسار در واقع پیش‌شرط ورود به دادرسی است و هدف آن تسهیل دسترسی افراد کم‌بضاعت به دادگاه است.

در این حالت، مدعی اعسار باید ثابت کند که به دلیل عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به اموال خود، توانایی پرداخت هزینه دادرسی را ندارد. دادخواست اعسار از هزینه دادرسی معمولاً همزمان با دادخواست اصلی یا در جریان رسیدگی به آن مطرح می‌شود و رسیدگی به آن مقدم بر رسیدگی به اصل دعواست.

اثر پذیرش این نوع اعسار، معافیت موقت یا دائم از پرداخت هزینه دادرسی برای همان مرحله دادرسی است؛ به این معنا که شخص می‌تواند بدون پرداخت هزینه، دعوای خود را در دادگاه دنبال کند.

اعسار از پرداخت محکوم‌به

اعسار از پرداخت محکوم‌به، برخلاف مورد قبلی، مربوط به مرحله اجرای حکم است. در این حالت، دعوا قبلاً به سرانجام رسیده و حکم قطعی (محکومیت) علیه شخص صادر شده است؛ اما محکوم‌علیه ادعا می‌کند که توانایی مالی پرداخت یکجای مبلغ محکوم‌به (چه دین مالی، چه مهریه، چه هر نوع محکومیت مالی دیگر) را ندارد.

هدف از این نهاد، جلوگیری از بازداشت یا اجرای فشار بیش از حد بر محکوم‌علیهی است که واقعاً از نظر مالی توانایی پرداخت فوری ندارد. اثبات اعسار در این مرحله معمولاً منجر به یکی از دو نتیجه می‌شود: یا محکوم‌علیه به‌کلی از پرداخت معاف نمی‌شود، بلکه دادگاه با توجه به وضعیت مالی او، تقسیط محکوم به را مقرر می‌کند؛ یعنی اجازه می‌دهد بدهی به‌صورت اقساط و متناسب با توان مالی واقعی شخص پرداخت شود.

در عمل، بسیاری از افراد این دو نهاد را با هم اشتباه می‌گیرند و تصور می‌کنند که اعسار از هزینه دادرسی به‌طور خودکار شامل معافیت از پرداخت محکوم‌به احتمالی در آینده هم می‌شود؛ در حالی که این دو کاملاً مستقل از هم هستند و اثبات هرکدام نیازمند دادخواست و ادله جداگانه است. حتی ممکن است شخصی که در ابتدای دعوا اعسار از هزینه دادرسی او پذیرفته شده، در پایان دادرسی محکوم شود و سپس مجبور به طرح دادخواست جداگانه اعسار از محکوم‌به گردد اگر همچنان توانایی پرداخت نداشته باشد.

اگرچه هر دو نهاد بر مبنای مشترک «عدم تمکن مالی» بنا شده‌اند و هدف مشترک آن‌ها تعدیل فشار اقتصادی بر اشخاص کم‌بضاعت در نظام قضایی است، اما از حیث کارکرد، زمان طرح و آثار حقوقی، دو نهاد کاملاً متمایز محسوب می‌شوند که باید در طرح دعوا و دفاع، به‌دقت از هم تفکیک شوند.

سوالات متداول

آیا اعسار از هزینه دادرسی همان اعسار از پرداخت محکوم‌به است؟

خیر. این دو نهاد کاملاً مستقل از یکدیگر هستند. اعسار از هزینه دادرسی مربوط به ناتوانی شخص در پرداخت هزینه‌های دادرسی است، در حالی که اعسار از پرداخت محکوم‌به مربوط به مرحله اجرای حکم و ناتوانی محکوم‌علیه در پرداخت مبلغ محکوم‌به است.

آیا با پذیرش اعسار از هزینه دادرسی، محکوم‌علیه از پرداخت محکوم‌به نیز معاف می‌شود؟

خیر. پذیرش اعسار از هزینه دادرسی به‌طور خودکار موجب اعسار از پرداخت محکوم‌به نمی‌شود. در صورت ناتوانی مالی پس از صدور حکم، شخص باید برای اعسار از پرداخت محکوم‌به، دادخواست و ادله جداگانه ارائه کند.