مهریه

مهریه یکی از بنیادی‌ترین نهادهای حقوق خانواده در فقه و حقوق ایران است؛ نهادی که هم کارکرد مالی دارد و هم نقش نمادین در استحکام روابط زوجین. آنچه در ادامه می‌آید یک توضیح جامع، منظم و اصولی درباره مفهوم مهریه، ارکان و شرایط آن، نحوه مطالبه و پرداخت، و آثار حقوقی مرتبط است.

مهریه چیست؟

مهریه مالی است که زوج به‌موجب عقد نکاح، به همسر خود می‌پردازد یا تعهد به پرداخت آن می‌کند. این مال می‌تواند عین معین (مثل خانه، زمین، سکه، طلا)، دین، منفعت (مثل سکونت در ملکی)، یا حتی عمل دارای ارزش مالی (مثل آموزش قرآن یا انجام کاری مشروع) باشد. بر اساس قانون مدنی، مهریه حقی مستقل برای زن است که با تحقق عقد نکاح به‌طور کامل برای او ایجاد می‌شود و مالکیت آن بلافاصله به زن منتقل می‌گردد.

انواع مهریه

۱. مهرالمسمّى

مهریه‌ای که در زمان عقد تعیین می‌شود. شکل رایج و معمول.

۲. مهرالمثل

اگر مهریه در عقد تعیین نشده باشد و پس از رابطه زوجیت نیاز به تعیین پیدا کند، با توجه به شأن خانوادگی، وضعیت اجتماعی و عرف، میزان مهریه تعیین می‌شود.

۳. مهرالمتعه

در طلاقِ قبل از نزدیکی که مهریه تعیین نشده باشد، با توجه به وضعیت مالی مرد، مهریه تعیین می‌شود.

شرایط صحت مهریه

مهریه مانند هر نوع تعهد و مال موضوع عقد، باید شرایط قانونی زیر را داشته باشد:

۱. مالیت داشتن:

ارزش اقتصادی داشته باشد.

۲. قابلیت تملک و تسلیم:

قانوناً قابل تملک باشد و امکان تحویل آن وجود داشته باشد.

۳. مشروعیت:

موضوع آن باید شرعی و قانونی باشد.

۴. معین بودن:

مقدار و اوصاف آن به‌گونه‌ای باشد که ابهام ایجاد نشود.

زمان مطالبه مهریه

مهریه مدت‌دار نیست مگر اینکه طرفین زمان خاصی تعیین کنند. طبق قانون:

زن هر زمان بخواهد می‌تواند مهریه را مطالبه کند؛ چه در زمان حیات زوجیت، چه هنگام اختلاف یا طلاق.

عدم تمکین زن از شوهر، اصل حق مطالبه مهریه را از بین نمی‌برد.

مهریه به محض وقوع عقد «دین» بر ذمه زوج است.

نحوه مطالبه مهریه

زوجه می‌تواند از دو طریق مهریه را وصول کند:

۱. اجرای ثبت

اگر مهریه سند رسمی باشد (مثل سکه مندرج در عقدنامه)، از طریق اجرای ثبت امکان اقدام علیه زوج وجود دارد. شامل توقیف حساب، خودرو، ملک و… .

۲. دادگاه خانواده

در صورت عدم نتیجه یا تمایل زوجه، می‌توان از طریق دادخواست به دادگاه خانواده اقدام کرد. دادگاه پس از رسیدگی، حکم به پرداخت مهریه صادر می‌کند و امکان اعمال ماده ۲ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی (اعسار، تقسیط، بازداشت) وجود دارد.

اعسار و تقسیط مهریه

در صورت ناتوانی مالی زوج، او می‌تواند دادخواست اعسار مطرح کند.

دادگاه در بررسی اعسار به این موارد توجه می‌کند:

• وضعیت مالی واقعی زوج

• شهادت شهود

• بررسی گردش مالی و اموال

• نیازهای ضروری زندگی

اگر اعسار پذیرفته شود، مهریه قسط‌بندی می‌شود و زوج فقط در صورت عدم پرداخت اقساط مشمول ضمانت اجرا قرار می‌گیرد.

در حال حاضر (طبق مقررات فعلی)، تا ۱۱۰ سکه مشمول حکم «بازداشت در صورت عدم پرداخت» است. مازاد بر آن صرفاً قابل مطالبه از اموال زوج است و بازداشت بابت آن ممکن نیست.

مهریه عندالاستطاعه و عندالمطالبه

عندالمطالبه:

این نوع مهریه به‌محض مطالبه زن قابل اجراست و عدم توان مالی مرد باید توسط خودش اثبات شود.

عندالاستطاعه:

پرداخت منوط به توانایی مالی مرد است و زن باید ثابت کند که زوج قادر به پرداخت است. این تفاوت عملاً بار اثبات را جابه‌جا می‌کند و موجب دشواری وصول مهریه می‌شود.

مهریه در رابطه با طلاق

مهریه هیچ ارتباطی با تقاضای طلاق توسط مرد یا زن ندارد و:

• اگر زن طلاق بخواهد، حق مهریه او محفوظ است.

• اگر مرد طلاق دهد، باز هم مکلف به پرداخت مهریه است.

• در طلاق قبل از نزدیکی، زن فقط مستحق نصف مهریه است.

• در طلاق بعد از نزدیکی، کل مهریه تعلق می‌گیرد.

اثر فوت زوج یا زوجه بر مهریه

با فوت زوج، مهریه زوجه از ترکه پرداخت می‌شود و قبل از تقسیم ارث، دین مهریه باید پرداخت شود.

با فوت زوجه، مهریه او به ورثه منتقل می‌شود.

نکات مهم و کاربردی

• اگر مهریه عین معین مثل خانه باشد و قبل از تحویل از بین برود، زوج باید مثل یا قیمت آن را بدهد.

• مهریه عندالاستطاعه نیازمند اثبات توان مالی توسط زن است.

• بخشیدن مهریه (ابراء یا بذل) نیاز به اراده روشن زن دارد و پس از بذل، قابل رجوع نیست مگر در موارد خاص.

• مطالبه مهریه مانع از ادامه زندگی مشترک نیست و حق زن محسوب می‌شود.