مقدمه

مهریه، نحله و اجرت‌المثل، از مهم‌ترین حقوق مالی زوجه در نظام حقوق خانواده ایران هستند که با استقلال مالی، امنیت اقتصادی و عدالت زوجین ارتباط مستقیم دارند. برخلاف برخی دعاوی مالی عادی، این حقوق با جایگاه شخصی و کرامت زوجه گره خورده و نقض یا تأخیر در اجرای آن‌ها، آثار غیرقابل جبران روحی و روانی برجای می‌گذارد. از این رو، دادگاه‌ها در پرونده‌های مرتبط با این موضوع، توجه ویژه‌ای به ترکیب حقوق مالی و مصالح خانوادگی دارند.

تعریف و تمایز مفاهیم

مهریه:

تعهد مالی شوهر به زوجه که در عقد نکاح مقرر می‌شود و در صورت مطالبه، مطالبه‌پذیر است.

نحله:

هدیه‌ای است که در طول زندگی مشترک به زوجه داده می‌شود و غالباً نشانه حسن نیت و وفاداری زوج است.

اجرت‌المثل:

حق زوجه برای سهم کار و خدماتی است که بدون دریافت مزد، در منزل زوج یا امور خانوادگی انجام داده است.

این سه مفهوم گرچه مرتبط با هم هستند، اما ماهیت حقوقی و نحوه مطالبه آن‌ها متفاوت است و خلط آن‌ها می‌تواند منجر به اختلافات قضایی شود.

حق مطالبه و ضمانت اجرا

قانون‌گذار ایران برای مهریه و نحله، امکان مطالبه فوری و توقیف اموال شوهر را پیش‌بینی کرده و اجرت‌المثل نیز از طریق دادخواست مطالبه وجه و استناد به ارزش عرفی خدمات قابل وصول است. در عمل، اثبات اجرت‌المثل نیازمند گزارش کارشناسی و تقدیر دقیق خدمات است، در حالی که مهریه غالباً با استناد به سند نکاحیه تعیین می‌شود.

شرایط خاص و استثناءها

تأخیر در پرداخت مهریه یا نحله، موجب جریمه یا اجرای محدودیت‌های قانونی (مانند توقیف اموال یا صدور حکم پرداخت فوری) می‌شود.
در مورد اجرت‌المثل، اثبات همکاری‌های خارج از عرف یا مواردی که به موجب رضایت ضمنی زوجه انجام شده باشد، می‌تواند اثبات مبلغ را پیچیده کند.
در پرونده‌های خانوادگی، دادگاه همواره باید مصالح خانوادگی و مصلحت زوجین و فرزندان را نیز لحاظ کند، به ویژه در مواردی که وصول مهریه به تعارض با زندگی مشترک یا سلامت روانی خانواده منجر شود.

جمع‌بندی نهایی

حقوق مالی زوجه، شامل مهریه، نحله و اجرت‌المثل، مجموعه‌ای از حقوق و تکالیف است که همگی با اصول عدالت، کرامت شخصی و امنیت مالی زوجه مرتبطند. فهم دقیق تمایز و نحوه مطالبه این حقوق، از یک سو تضمین‌کننده اجرای عدالت و از سوی دیگر کاهش‌دهنده منازعات خانوادگی است. اقدام حقوقی بدون آگاهی از اصول و رویه قضایی، می‌تواند هم باعث تأخیر در وصول حق زوجه شود و هم به تضعیف روابط خانوادگی منجر گردد.