تحلیل اقتصادی مهریه با توجه به قانون حمایت خانواده ایران و فقه امامیه

بسم الله الرحمن الرحیم

دانشگاه آزاد اسلامی واحد سبزوار

عنوان تحقیق:

 تحلیل اقتصادی مهریه در قانون حمایت خانواده 1391 وفقه امامیه

درس مربوطه: تحلیل اقتصادی حقوق 1

استاد: جناب دکتر یزدانی

پژوهشگر:قاسم عطاردی

دانشجوی کارشناسی ارشد – حقوق اقتصادی- بهمن99

شماره دانشجویی:39912720846023

چکیده:

قانون حمایت خانواده مصوب سال 1391 ، به منظور سامان بخشی به مقررات مربوط به نهاد خانواده تصویب گردید ، اما وجود برخی کاستی ها و ناکارآمدی ها در حقوق مالی زوجه ، سبب بروز مشکلاتی در مطالبه و دریافت این حقوق گردیده است. از این رو تحلیل حمایت اقتصادی از زوجه و نقش کارآمدی حقوق مالی زوجه به خصوص مهریه ، در تحکیم و انسجام بخشی نهاد خانواده از ضرورت و اهمیت ویژه ای برخوردار است چرا که یکی از حقوق مالی زوجه که شاید بتوان گفت مهمترین آنها طبق شرع مقدس اسلام و فقه امامیه ، مهریه است که در قانون مدنی ما نیز در باب نکاح از مواد 1078 تا 1101 بر همین اساس تدوین شده است. براین اساس نوشتار حاضربا روش تحلیلی و توصیفی و آمارهای موجود ، به تحلیل اقتصادی مهریه و کارکرد آن در حقوق خانواده و آثار آن در شکل گیری زندگی زوجین و به خصوص زوجه پرداخته است.به نظر می رسد قانون گذار با بهره گیری از نظام حقوقی فرانسه و مبتنی برمبانی فقهی شیعه می تواند اصلاحات نوینی در قانون حمایت از خانواده انجام داده و ناکارآمدی آن در بخش های مربوطه به خصوص مهریه را مرتفع سازد.

کلید واژگان: حقوق مالی زوجه ، مهریه ، حمایت اقتصادی ، تحکیم خانواده

1

مقدمه:

بحث و گفتگو پیرامون حقوق زن به دلیل تاثیراتی که در اجتماع بر جای می گذارد ، مورد توجه گروه های مختلف ازجمله روان شناسان ، جامعه شناسان،فقها و حقوق دانان قرار گرفته است. هریک از این گروه ها،حقوق زن رابا توجه به ملاک های مختلف مورد بررسی قرار می دهند. علاوه بر این بحث حقوق مالی زن در تمام ادیان الهی نیزمطرح شده است.به طوری که می توان گفت از مشترکات تمام ادیان الهی این است که در تمام آنها حقوق خاصی برای زن در نظر گرفته شده است.ازجمله حقوق درنظر گرفته شده برای زن حقوق مالی است. مهمترین این حقوق،حقوقی است که به دلیل ازدواج یا طلاق به زن تعلق می گیرد.از نمونه های بارز مطرح شده برای این بخش،مهریه است که بحث پیرامون آن به دین یا فرقه ی خاصی اختصاص ندارد.بلکه هرجا در رابطه با حقوق زن بحث شده است،مهریه مورد توجه واقع شده است.

قانون گذار جمهوری اسلامی ایران،با توجه به اینکه براساس احکام شرع مقدس اسلام اقدام به وضع قوانین می کند،ازاین مورد غافل نشده واقدام به وضع قوانین دراین رابطه نیزنموده است.ازجمله این قوانین اصلاحیه ی قانون طلاق است.برخی ازحقوق مالی زوجه مانند مهریه،ریشه درفقه اسلامی دارد و ازآنجا که باید زن نقش اساسی خود رابه عنوان همسرومادر به دورازدغدغه ی مالی و فکرتامین معیشت ،به خوبی ایفا کند،مسئولیت اقتصادی خانواده برعهده ی مرد گذاشته شده وزن هیچ گونه تکلیف مالی درخانواده برعهده ندارد. این تناسب بین تکالیف و حقوق زن و مرد و نفش ایشان درخانواده و اجتماع است که به عنوان اصل عدالت یا اصل واقع نگری مطرح می شود.ازدیگرسو،نهادهای حقوقی کارکردهای یکسان و عملکرد موازی دارد.درساختارخانواده ی سنتی،تقسیم کاربا توجه به تخصیص بهینه منابع صورت می پذیرد،بدین ترتیب که معمولا اداره ی امور داخلی خانه،بچه داری،آشپزی و کارهایی ازاین دستتوسط زن وتامین مخارج و هزینه ها ونیز تامین امنیت خانواده،توسط مرد(شوهر)انجام می شود.این نظم اگر چه موجب تخصیص بهینه ی منابع نهاد خانواده می شود،درصورت انحلال خانواده ، زوجه را در موقعیت مالی نابسامانی قرار می دهد.علاوه بر این در دوره ی زندگی مشترک نیز مرد می تواند از قدرت اقتصادی خود برای تحمیل نظرات خود به نحو ظالمانه ای بهره ببرد؛ بنابراین قانون گذار موظف است توسط نهادهایی حقوقی از زوجه حمایت اقتصادی کند و همچنین با وضع قوانین تکمیلی مانع از بروز رفتار ظالمانه ی شوهر شود.باید در نظر داشت که اجتماع انسانی به صورت هوشمندانه ای چنین ابزارهایی را توسعه داده و از چنین نهادهایی بهره می برد.به طور مثال ، با افزایش تورم و کاهش قدرت خرید مردم ایران، تمایل ایشان به افزایش میزان مهریه ، گسترش یافته است.قانون گذار ایرانی هم در یک قرن گذشته ، نهادهای حمایتی مختلفی را برای حمایت از زوجه درنظر گرفته است که یکی از مهمترین آنها که به نوعی اولویت قانونگذار هم بوده به ترتیب تاریخ، مهریه است. همچنین در نظام حقوقی ایران، قانونگذاردرزمانهای مختلف وبدون در نظر گرفتن ملیت و نظام مندی حقوق خانواده ،نهادهای حقوق مالی وغیرمالی  مختلفی رادرعرصه ی حمایت از خانواده وضع نموده است. حقوق مالی زوجه ریشه ی تاریخی و تحلیلی واحدی ندارد. برخی ازاین قوانین از فقه اسلامی استخراج شده و برخی از نظام حقوقی فرانسه یا کامن لا وبرخی کاملا" بدیع و نوآورانه است. فرضیه ی نوشتارحاضر،آن است که اینگونه از قانونگذاری نامنظم و متشتت بوده و موجب حمایت صحیح از نهاد خانواده و ایجاد تعادل و تثبیت درآن نخواهد شد. ازآنجایی که بحث پیرامون تمامی حقوق مالی زوجه اعم از نفقه،مهریه،ارث،مقرری ماهیانه پس از طلاق ،اجرت المثل و نحله بسیارمفصل است و پژوهش گسترده تری را می طلبد،در این نوشتار فقط به بحث مهریه به عنوان مهمترین حق مالی زوجه با تحلیلی اقتصادی پرداخته می شود تا درپایان این نتیجه حاصل شود که آیا تعیین مهریه،حمایت مالی برای زن به همراه دارد یاخیر؟

1: فهیمی،فاطمه و عزیزالله فهیمی، اصول حاکم برحقوق مالی زن درکنوانسیون محو کلیه ی اشکال تبعیض علیه زنان و حقوق اسلام و ایران، مباحث بانوان شیعه،پاییز1378،شماره17،ص 197.

2

مهریه ؛ الگوی ایرانی-اسلامی:

مهر، ریشه در سنت و عرف ایرانی و اسلامی دارد و یکی از چانه زنی های مهم ازدواج به میزان مهرمربوط می شود.قانون مدنی در مواد 1080 به بعد تا 1101 به تفصیل مقررات مربوط به مهر را وضع نموده است. مقررات مربوط به مهرمورد تایید عرف ایرانی مربوط به این نهاد و احکام فقهی مربوط است. درحقوق ایران به تبعیت از فقه شیعه،نظام اقتصادی زوجین، از زمان تدوین قانون مدنی درسال1307 ازیک ثبات نسبی برخورداربوده است.این ثبات ناشی از منشاء و مبنای محکمی است که بدان استوار گردیده است.این مبنا همان ریشه ی مذهبی و الهی، حاکم براین روابط است.چراکه اسلام به جای تشابه سازی درحقوق به«اصل عدالت» توجه نموده است. لذا مهریه درازدواج نقشی تعیین کننده دارد. زندگی مشترک که با میثاق مقدس ازدواج آغاز می شود، یکی از با ارزش ترین نعمتهایی است که خداوند متعال جهت تکامل انسانها قرار داده است.براساس دستورات شرع مقدس اسلام، شایسته است با تعیین مهریه ی متعادل، با توجه به اصول شرعی و در حدی که افراط و تفریط نباشد، پایه های یک زندگی مشترک از ابتدا به گونه ای صحیح بنا نهاده شود." براساس آیه ی 4 سوره ی نساء « و اتوا النساء صدقاتهن نحله...» فلسفه ی شرع مقدس برای مهریه یک نوع هدیه دادن است.سنت پیامبر اکرم در این زمینه در مورد حضرت زهرا(س) و زنان پیامبر مهرالسنه بوده و زیاد نبودن مبلغ مهریه، به عنوان امری پسندیده تلقی می شده است.(انصاریان 1380)

فلسفه ی مهریه در اسلام و شرایط آن:

لغت نامه ی دهخدا مهررا معادل واژه ی "کابین به معنی نقد و جنسی که در وقت نکاح برذمه ی مرد مقرر کنند" و نیز معادل" صداق به معنای مال یا نفقه ای که انتفاع ازآن شرعا” جایز باشدوآن را برای زن قرار دهند" دانسته است(دهخدا،1258-1334)   قرآن مجید از مهریه به نام «صدقه» یاد کرده است. به باور مفسران قرآنی «صدقه» از ماده ی «صدق» و نشانه ی راستین بودن علاقه و تمایل مرد به زن می باشد.(میرمحمدصادقی،1376) بنابراین مهریه عبارتست از مال معین یا چیزی که جایگزین مال باشد و در زمان عقد نکاح از طرف مرد به زن داده شود، یا مرد متعهد به پرداخت آن گردد.(یوسف زاده،1384) پرداختن قرآن کریم به مهریه دربرخی آیات(نساء4 و 24) نشان دهنده ی اهمیت آن در زندگی انسان است. دراسلام،مسئله ی مهریه و پرداخت آن تا آن درجه ااهمیت دارد که درسنت اسلامی زن نمی تواندازپذیرش مهریه، ولو به مقدار ناچیز، سر باز زند."مهریه به آن درجه از اهمیت نیست که عدم پرداخت آن موجب گسستن زندگی گردد، اما تعیین مهریه برای زن، نوعی عنایت و توجه به اوست." (حبیبی،1386)   "فلسفه ی مهریه در اسلام تبیین مطلوب بودن زن وطالب بودن مرد است. خداوند مهریه راتعیین فرمود تا مرد به وسیله ی مهریه،    صداقت خود را در ابراز علاقه مندی به زن، نشان بدهد."(مطهری،1378) با توجه به فلسفه ی مهریه،تعیین مهریه ی متناسب در حفظ زندگی زناشوییف نقشی مهم ایفا می کند، زیرا همان گونه که مهریه ی سنگین در اسلام ناپسند شمرده شده، مهریه های اندک و حتی قرارندادن مهریه نیز نامعقول می باشد.چون مهریه نشان از احترام به زن است ونبودن یا اندک بودن آن موجب می گردد که زن خود را در مقابل زنان هم ردیف خود،محقر و کوچک ببیند و آسیب های روحی و روانی به وی وارد آید.این در حالی است که در صورت زیاد بودن مهریه، مرد همیشه خود را مطیع و فرمان بردار زن خواهد دید و از ترس این که زن بنا به دلایلی مهریه ی خویش را مطالبه کند، سعی می کند بنا به خواسته ی زوجه عمل نماید. چه بسی همین بحث میزان مهریه موضوع کشمکش و مجادله در امر ازدواج در جامعه ی کنونی شده است. چرا که دین مبین اسلام نسبت به اصل مهریه نظر کاملا روشنی ارایه می دهد و شرط صحت نکاح را در تعیین مهریه می داند. اما نسبت به مقدار آن کمینه و بیشینه ای تعیین ننموده و به توصیه های اخلاقی با توافق طرفین بسنده نموده است. و باز شرایطی را در تعیین مهریه البته لحاظ کرده است:

1: مهر باید مالیت داشته و قابل تملک باشد:مال عبارتست ازهرچیزمباحی که مورد رغبت قرارگیرد و اعم از عین و منفعت باشد. مالیت یعنی بتوان آن را با پول یا جنس دیگری معاوضه کرد، مثل سکه یا وجه نقد یا گندم و ... بنابراین نمی توان آنچه را که در بازار قابل معاوضه نیست،مهریه قرار داد(کار،1380).آیه ی 29 سوره ی مبارکه ی نساء تاکیدی برهمین مطلب است.

2: مهرباید معلوم و معین باشد: یعنی طرفین نسبت به آن جهل نداشته باشند.در پاره ای موارد، زن باید مهریه را رویت کند، مثلا جواهریا آینه شمعدان یا ملک را ببیند و در صورت لزوم آن را وزن کند یا متر کند و بسنجد(کار، 1380)

3

اما بحث برسرمقدارمهریه همواره یکی از مشکلات برسرراه ازدواج بوده و روزبه روزاین راه را دشوارتر ساخته است.          چرا که اولا مقدار آن صراحتا" روشن نبوده و ثانیا" از آنجایی که حق طلاق در فقه اسلامی و قانون برگرفته ازآن با مرد است.  (ماده 1133 قانون مدنی) تنها اهرم فشار برمرد، امروزه همین مهریه قرارگرفته است و از سویی دیگر، مرد نیز در هنگام عقد نکاح ازمهریه به عنوان وسیله ی چانه زدن و نیز در زمان طلاق وسیله ای برای تحت فشارگذاردن زن تا در قبال طلاق، بخشی یا کل مهریه را زن به او ببخشد ودر اکثر موارد آنقدر این کشمکش بالا می گیرد که حتی موجب آزار و اذیت یکدیگر را پیش می گیرند و به خصوص وقتی مهریه سنگین باشد، زن بیشتر تحت فشار و آزار قرار می گیرد تا به قیمت رهایی اش از زندگی که به کامش تلخ شده به قول معروف مهرش را حلال و جانش را آزاد کند. متاسفانه در جامعه ی کنونی ما، بدین شکل نوعا ازدواج ها دچار آسیب شده است.برخی خانواده ها برای فرار از تزلزل و جدایی. در موقع پیوند ازدواج مهریه ی دختر را خیلی بالا گرفته و از این گذرگاه می کوشند تا پیوند ازدواج را استحکام ببخشند؛ غافل از اینکه همین دوراندیشی راسا" و مستقلا" عامل تزلزل و تضعیف خانواده می گردد.(رشید پور،1385)

مبانی نظری در مورد مهریه:

  با مرور نظريه هاي جامعه شناختي مربوط به خانواده، و بررسـي اجمـالي آن هـا بمنظـور تبيـين مهريه بنظر ميرسد نظريه هاي كاركردگرایی ، نطریه ی مبادله و نظریه ی آسیب شناسی مرتون از قابليت لازم برخوردارند. بر اساس نظريه ي كاركردگرايي هر فرهنگ، مجموعه ي به هم پيوسته، يگانه و نـسبتاً منـسجمي است كه بايد آن را به عنوان يك كل ملاحظه و تبيين كرد؛ از اينرو جدا كردن يك عنصر يا ويژگي فرهنگي [همچون مهريه] يا يك نهاد[همچون خانواده] از بستر و زمينهي اصلي آن، مانع از تبيـين واقع بينانه ي آن خواهد بود؛ نظريه پردازان كاركردگرا از خاستگاه پديده هاي اجتماعي و نيز پيامـدها و كاركردهاي آن پديده بحث ميكنند. به بيان ديگر، نه فقط به فلسفه ي وجودي پديده ها بلكـه بـه ،1380) نتايج خواسته يا ناخواسته ي آنها نيز توجه ميكنند كه نكته ي بسيار مهمي است (كـوزربا بهره گيري از اين نظريه ميتوان جايگاه مهريه را در ارتباط با ساير عناصر موجود در نهاد خـانواده به عنوان يكي از نيازهاي محوري در نظام اجتماعي موجود دريافت. در بيان كاركردهاي مهريه بايد گفت كه «برخي مهريه را نـوعي ضـمانت مـيداننـد زيـرا زن در بافت اجتماعي حلقه شكننده تري است و در بيشتر موارد، فرصت زيـادي بـراي توليـد نـدارد و بـه نوعي ضمانت نياز دارد؛ اين ضمانت، يا پذيرش مسئوليت او از سوي شوهر يا پدر است؛ يـا داشـتن ذخيره و پشتوانه مالي كه او را از كار بي نياز سازد و يا مهريه اي كه براي اداره ي زنـدگي اش كـافي باشد» (فضل االله،1383)

1:Functionalism   2:Exchange Theory   3:Merton Cultural Pathology Theory

4

برخي از جامعه شناسان كاركرد مهريه را تضميني ميدانند كه با اين حال كه هيچ ضمانت اجرايي ندارد، ولي يك احساس امنيت در زن بوجود مي آورد. همچنين، به سبب احتمال طلاق و عدم حمايت جامعه از راه قانون، مهريه ي بالا ميتواند از وقوع طلاق جلوگيري كرده يا زندگي پس از طلاق را براي مدتي تأمين كند(اعزازي، 1387) برخي ديگر بر اين باورند، از آنجا كه قدرت كنترل زن بر غرايز خود بيشتر از مردان است، لذا عزت و احترام خود را در اين مي بيند كه از اينفرصت استفاده كرده، با دوري از دسترسي مرد، خود را به يك موجود گرانبها و با ارزش تبديل كند. بدين سبب مرد را مجبور ميكند براي دسترسي به او هديه اي را به عنوان مهريه به وي تقديم كند. برخي نيز باور دارند در صورت وقوع طلاق، وصول مهريه، بويژه اگر مبلغ قابل توجهي باشد، تا حدودي ميتواند از مشكلات بعد از طلاق بكاهد. تمايل زياد برخي از خانواده ها به مهريه ي زياد ممكن است به همين علت باشد. باتوجه به كاركردهاي ذكرشده براي مهريه، هديه بودن مهريه در اسلام و عدم تعيين مقدار معين براي آن از سوي شرع و عرف و با در نظر گرفتن محوريت ويژگي هاي شخصي و شأن و موقعيت اجتماعي زن و نيز تمكن اقتصادي مرد در تعيين مقدار مهر، در مقياس ارزشسنجي مادي و اقتصادي، با سبك بودن و سنگين بودن آن سازگار است. به بيان ديگر، ميان هديه بودن با سبك گرفتن يا بي توجهي كامل به ارزش مادي آن، هيچ نوع ملازمه ي منطقي وجود ندارد و نبايد رويه ي اكثر عرف در زياد گرفتن مهريه را به تخلف از منطق دين متهم كرد (شرف الدين،1380) اما با اين وجود در يك بازنگري اساسي به فرهنگ مهريه، زدودن و پالايش آن از خرافه ها، خودمداري ها و فخرفروشي ها، چشم و هم چشمي و نيات معامله گرانه در جامعه ي اسلامي امري است كاملاً لازم و اجتناب ناپذير(افروز، 1380) در ديد نظريه پردازان مبادله (فايده گرا)، "انسانها موجوداتي هستند كه هدف و مقصود دارند آنها هزينه هاي هر يك از جايگزين هاي گوناگون را براي محقق ساختن اهداف ياد شده محاسبه ميكنند. ما موجوداتي هستيم كه تلاش ميكنيم تا در يك وضعيت، از يك سو منفعتي را جلب كرده و از سوي ديگر، هزينه ها را كاهش دهيم" (ترنر،1378)